De Slag om de Schelde

De Slag om de Schelde bestond uit verschillende operaties. Deze operaties worden in dit artikel belicht.

Deze slag bestond uit een zeven operaties. De zware verdediging door de Duitsers dwong de Canadezen behoedzaam maar trefzeker te werk te gaan. Naast de enorme kracht van het Duitse leger in deze sector van de frontlijn, waren vooral ook de terreinomstandigheden van grote invloed op het verloop van de strijd. Het getijdengebied van de Westerschelde met droogvallende schorren en slikken is onherbergzaam. De dammen tussen de eilanden waren destijds smalle landengten waar je niet ongezien overheen kon. De polders boden nauwelijks dekking en grote gebieden waren onder water gezet. In het oostelijke deel van het strijdtoneel hebben de Duitsers het voordeel dat ze hun verdediging op de hoge zandgronden van de Brabantse Wal hadden ingericht en vanuit die positie de aanvallers gemakkelijk op de korrel konden nemen.

Begin oktober 1944 startten de Canadezen twee operaties tegelijk: In het westen van Zeeuws-Vlaanderen gaat operatie Switchback van start. Doel is het verdrijven van de Duitsers uit dit gebied, zodat heel Zeeuws-Vlaanderen in geallieerde handen komt en daarmee het gebied ten zuiden van de Westerschelde wordt veiliggesteld. De 4e Canadese pantserdivisie en 3e Canadese Infanteriedivisie krijgen in deze operatie een belangrijke rol. Ze ontmoeten de nodige uitdagingen. De kanalen in West-Vlaanderen vormen en groot obstakel. Nadat deze na felle en bittere strijd konden worden overgestoken wachtte een nieuwe uitdaging. Grote delen van west Zeeuws-Vlaanderen waren onder water gezet. Alleen een smalle strook grond tussen de toenmalige zeearm De Braakman en de geïnundeerde gebieden juist over de Belgische grens waren de enige toegang tot het gebied. Een gecombineerde actie volgde. Troepen van de 4e Canadese pantserdivisie vielen aan over deze landengte, terwijl vanaf zee amfibische landingen plaatsvonden door troepen van de 3e Canadese Infanteriedivisie.

In het zuidwestelijke deel van Noord-Brabant startte tegelijk met Switchback operatie Vitality 1. Hier was de 2e Canadese Infanteriedivisie aan zet. Opdracht: het veroveren van de Kreekrakdam om zo een toegang tot Zuid-Beveland te krijgen.  De Duitsers zagen het gevaar en per autobus werden vanuit de omgeving Tilburg Duitse elitetroepen aangevoerd, die de verdediging van het gebied ongekend fel ter hand namen. Het gevolg was dat de strijd in Woensdrecht ruim twee weken op en neer golfde, waarbij het gebied dan weer in Canadese dan weer in Duitse handen was. De op en neer golvende strijd leidde tot veel slachtoffers onder burgers en militairen en de materiële schade was enorm. Zo kent bijvoorbeeld het dorp Woensdrecht nauwelijks nog huizen van voor 1944. Vrijdag 13 oktober 1944 is een zwarte bladzijde in de Canadese militaire geschiedenis. Op die dag verloor de Canadese legereenheid Black Watch of Canada tientallen manschappen. Oorzaak hiervan was dat deze troepen moesten optrekken door de polders ten noorden van Woensdrecht, richting Kreekrakdam. De Duitsers hadden vrij schootsveld vanaf de Brabantse Wal aan de noordkant van de polders. In de Canadese geschiedschrijving staat deze dag bekend als Black Friday.

De slagkracht van de 2e Canadese Infanteriedivisie was te beperkt om een doorbraak richting Kreekrakdam te forceren. De enige manier om de Duitsers aan de noordzijde van het strijdtoneel te verdrijven was een opmars richting Bergen op Zoom. Deze operatie, die onderdeel was van operatie Suitcase, kwam weer voor rekening van de 4e Canadese pantserdivisie. Nadat deze troepen waren ingezet in west Zeeuws-Vlaanderen, gingen ze op transport richting Brasschaat. Van hieruit trok deze divisie op naar het noorden, waarbij het hoofddoel Bergen op Zoom en het gebied noordelijk van deze stad was. Door deze actie zou de eerste fase van de beveiliging op het oostelijke deel van het strijdgebied worden zeker gesteld. Door de opmars van andere troepen (waaronder Engelsen, Amerikanen en Polen) tussen Bergen op Zoom en Tilburg, werd het deel van Brabant, dat nog bezet was door de Duitsers, bevrijd. De actie van de Canadese 4e pantserdivisie had effect. Bang om te worden afgesneden van de andere Duitse troepen, verlieten de Duitse verdedigers op de Brabantse Wal geruisloos het strijdtoneel en trokken terug op Bergen op Zoom.

Nu verliep de opmars van de Canadezen van Brasschaat naar Bergen op Zoom niet over een leien dakje. Vooral de opmars van Huijbergen naar Bergen op Zoom verliep voor de troepen van de 4e Canadese pantserdivisie desastreus. Maar liefst 26 tanks en andere gepantserde voertuigen werden op de ongeveer 8 kilometer lange zandweg naar Bergen op Zoom uitgeschakeld. De bossen in dit gebied boden de Duitsers uitstekend dekking om de voertuigen uit te schakelen. In de middag van 27 oktober reden de eerste tanks de buitenwijken van Bergen op Zoom binnen, om later op de middag, tegen de verwachting in, zonder slag of stoot door te kunnen rijden naar het centrum van de stad. In de dagen na de bevrijding van de stad werd fel gevochten tussen terugtrekkende Duitse troepen en oprukkende Canadezen. Vooral bij Welberg vielen onder zowel militairen als burgers nog veel slachtoffers.

Eind oktober start operatie Vitality 2. Een amfibische landing op de kust van Zuid-Beveland. Eenmaal over de Kreekrakdam en door de amfibische landing weten de Canadezen Zuid-Beveland snel veilig te stellen. De laatste fase van de strijd is de verovering van Walcheren. De verdediging van dit eiland stak geweldig in elkaar. De Duitse troepen die daar verbleven, waren vastbesloten dit eiland tegen elke prijs te verdedigen. De enige toegang over land was de Sloedam, toen nog een dijklichaam van ongeveer 1 kilometer lang en 50 meter breed met aan beide zijden van de dam uitgestrekte schorren en slikken. Het was niet mogelijk deze dam ongezien over te steken. Vandaar dat werd gekozen voor wederom een amfibische aanpak (operatie Mallard). Schotse troepen staken onder de dekking van de duisternis Het Sloe over en weten de Duitsers in deze sector van het eiland te verdrijven. 

Om de verovering van Walcheren te bespoedigen, werd besloten het eiland onder water te zetten. Deze beslissing leidde tot het bombarderen van de zeedijk bij West-Kapelle en later nog de zeedijk bij Vlissingen en Veere. Een aantal raids had uiteindelijk tot effect dat de zeewering werd vernield, waardoor een groot deel van Walcheren onder water liep. Dit resultaat ging ten koste van tientallen slachtoffers onder de burgerbevolking van West-Kapelle en het effect van de inundatie was beperkt. Het gevreesde geschut was namelijk opgesteld in de hoge delen van Walcheren: de duinen. Via landingen bij Vlissingen (operatie Infatuate 1) en op het Noordzeestrand (Infatuate 2) moesten onder meer Noorse commando’s het Duitse geschut uitschakelen.

Begin november 1944 was duidelijk geworden dat de Duitsers geen rol meer van betekenis konden spelen in de blokkade van Antwerpen. Ondanks deze omstandigheid moest er nog de nodige overredingskracht aan te pas komen om de Duitse bevelhebber tot overgave te bewegen.

Op 5 november was de Duitse weerstand definitief gebroken, wat niet betekende dat per die datum de haven van Antwerpen kon worden gebruikt. De Westerschelde lag vol zeemijnen en afgezonken schepen in de vaargeulen. Deze obstakels moesten eerst worden geruimd voordat het scheepvaartverkeer op gang kon komen. Deze klus nam uiteindelijk nog drie weken in beslag en op 28 november 1944 meerde het eerste bevoorradingsschip aan in de haven van Antwerpen. Dit schip luisterde naar de naam Fort Cataraqui en voer onder Canadese vlag. Dit had een sterke symbolische waarde, omdat de Slag om de Schelde onder Canadees bevel had plaatsgehad.

Zoals eerder aangegeven stond de Slag om de Schelde onder Canadees bevel. Onder deze bevelsstructuur opereerden verschillende nationaliteiten. Naast Canadezen waren dat onder meer Polen, Engelsen, Schotten, Fransen, Belgen, Noren, Australiërs en Nederlanders. De Slag om de Schelde kostte aan geallieerde kant bijna 13.000 slachtoffers, waarvan bijna 7.500 met de Canadese nationaliteit. Op de Canadese Oorlogsbegraafplaats in Bergen op Zoom liggen bijna 1.200 soldaten die streden in de Slag om de Schelde. Ruim 900 van hen zijn Canadees. Het aantal slachtoffers aan Duitse kant is niet bekend. Wel staat vast dat ruim 40.000 Duitse soldaten krijgsgevangen werden gemaakt. Ook onder de burgerbevolking vielen veel slachtoffers.

Nabeschouwing

Nadat de Slag om de Schelde was gestreden en de Westerschelde weer bevaarbaar was, waren de logistieke problemen voor de geallieerden voorbij. Daardoor konden de geallieerde voorraden opnieuw worden opgebouwd en op peil worden gehouden, zodat in het voorjaar van 1945 het offensief kon worden hervat. In die zin zou je kunnen stellen dat de uitkomst van de Slag om de Schelde het verdere verloop van de oorlog in Noordwest-Europa heeft bepaald of daarop ten minste van grote invloed is geweest.

Hitler beschouwde de inzet van de Antwerpse haven voor en door de geallieerden als een catastrofe. En dat was het ook. Voor hem de reden om in december 1944 het Ardennenoffensief te lanceren. Hoofddoel van dit offensief was de herovering van Antwerpen. Tot aan het einde van de oorlog werden duizenden V-wapens afgeschoten op Antwerpen om de havens zoveel mogelijk te beschadigen en de bevoorrading te ontwrichten. Enkele van deze V-wapens vielen in februari en maart 1945 nog in het centrum van Bergen op Zoom, met als gevolg tientallen slachtoffers onder de bevolking en grote materiële schade.

De Slag om de Schelde is bij het grote publiek onbekend. Als we kijken naar de omvang en impact van deze slag lijkt dat vreemd. Maar het is wel verklaarbaar. Anders dan bijvoorbeeld Market Garden of het Ardennenoffensief is de strijd om de haven van Antwerpen minder heroïsch. De Slag om de Schelde was immers een strijd in de modder, duurde vreselijk lang en strekte zich uit over een enorm gebied. Daarnaast was het opperbevel bij de geallieerden Anglo-Amerikaans. Juist ook vanuit die invalshoek werden na de Tweede Wereldoorlog onder meer speelfilms gemaakt van wapenfeiten waarin de Amerikanen en Engelsen een hoofdrol speelden. De Slag om de Schelde hoort daar niet bij.

Bij de Canadese overheid is inmiddels het besef gegroeid dat de Slag om de Schelde beter onder de aandacht moet worden gebracht bij het grote publiek. Het relaas zoals u dat in dit artikel heeft kunnen lezen, toont duidelijk aan dat de Canadese inzet en de offers die door Canada werden gebracht die grotere aandacht ook rechtvaardigt. De Canadese overheid zal de komende jaren proberen de Slag om de Schelde aan de vergetelheid te onttrekken. Ons bewust van onze ereschuld aan Canada, helpen we waar mogelijk om dat doel te bereiken. Een mooi en actueel voorbeeld is het activiteitenprogramma 75 jaar Bevrijding zoals de gemeenten Bergen op Zoom, Steenbergen en Woensdrecht dat in gezamenlijkheid met Zeeuwse, Brabantse en Canadese partners organiseren.

De projecten van Helden van de Schelde

 

Er staan veel evenementen en initiatieven op stapel in de jubileumtijd. De Slag om de Schelde en de Bevrijding van de Brabantse Wal zijn onderwerpen die velen tot de verbeelding spreken.

De projecten die worden georganiseerd en op deze website beschreven worden, hebben ook als doel om andere geïnteresseerden te inspireren tot eigen ideeën. Daarom is deze website steeds groeiend, want in de aanloop naar 2019 zullen ook andere projecten worden gestart en aangemeld.

Het belangrijkste uitgangspunt voor iedereen die een mooi  initiatief wil starten binnen Helden aan de Schelde: laat de waarden van vrede, vrijheid, democratie, moed en opoffering een verhaal vertellen dat – in wat voor vorm dan ook – generaties kan inspireren.

Blijf op de hoogte

Deze website wordt de komende tijd gevuld met alle regionale initiatieven die gekoppeld zijn aan de viering van 75 jaar bevrijding Brabantse Wal. Evenementen, tentoonstellingen, markten, opvoeringen, alles wat het beeld en de emotie versterkt die de Helden van de Schelde in zich hebben.

Met het contactformulier dat je op de homepagina vindt, kom je op de verzendlijst voor een regelmatige update rond de campagne Helden van de Schelde en de initiatieven die daarbij zijn aangesloten

Helden van de Schelde | Stichting Bevrijding Brabantse Wal is aangesloten bij